Sistem adat Negeri Sembilan

Teringat dulu masa Form 1, gigih salin nota Cikgu Rokiah bagi... jenuh sakit tangan! 

1. Buapak
Ketua perut (kumpulan kekerabatan secara matrilineal).
Dilantik oleh:
Ahli‑ahli perut sendiri menurut adat perpatih.

Boleh disingkirkan olehAhli perut berkenaan melalui muafakat adat.
Lembaga, Undang, Yang di‑Pertuan Besar atau mahkamah tiada kuasa memecat Ketua Perut.
Sifat perundangan - Bidang adat sepenuhnya; dilindungi oleh Perkara XXXII Perlembagaan Negeri Sembilan.

2. Lembaga

Mereka adalah Ketua kepada satu atau beberapa perut dalam sesuatu suku.
Dipilih oleh - Buapak‑buapak dalam suku berkenaan.
Lembaga boleh disingkirkan oleh Buapak‑buapak dalam suku tersebut secara kolektif.
Tidak boleh disingkirkan oleh Undang, Yamtuan atau pihak kerajaan
Lembaga bertanggungjawab ke bawah (kepada Buapak), bukan ke atas.

3. Undang

Mereka adalah Pemerintah adat bagi empat luak utama - Sungai Ujong, Jelebu, Johol & Rembau
Undang dipilih oleh: 
Lembaga dan pihak‑pihak adat kanan dalam luak, mengikut adat perpatih. Diiktiraf (bukan dilantik) oleh Perlembagaan (Perkara XIV)

Boleh disingkirkan hanya melalui adat luak itu sendiri (Perkara XIV(3)) (Emphasis added)
-Proses bermula dan diselesaikan dalam luak 
-Dewan Keadilan dan Undang boleh memberi nasihat adat

Tidak boleh disingkirkan oleh: 
1. Yang di‑Pertuan Besar
2. Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri
3. Dewan Undangan Negeri
4. Mahkamah (larangan jelas Perkara XVI(3))

4. Yang di‑Pertuan Besar

Dipilih oleh: Keempat‑empat Undang (Perkara VII)
Boleh disingkirkan / dipaksa turun takhta oleh - Para Undang (Perkara X dan XA)
- Undang boleh menyingkirkan Yang di‑Pertuan Besar
Yang di‑Pertuan Besar tidak mempunyai kuasa untuk menyingkirkan Undang

Ringkasan Rantaian Akauntabiliti (Menegak)

Ahli Perut
   ↓ menyingkirkan
Buapak
   ↓ menyingkirkan
Lembaga
   ↓ menyingkirkan (menurut adat luak)
Undang
   ↓ menyingkirkan / memaksa turun takhta
Yang di‑Pertuan Besar

Kuasa naik dari bawah ke atas, tetapi akauntabiliti turun dari atas ke bawah.

PRINSIP PERLEMBAGAAN TERAS

Di Negeri Sembilan, legitimasi naik daripada adat, tetapi akauntabiliti turun kepada masyarakat.

Inilah sebabnya:
Undang boleh menyingkirkan Yang di‑Pertuan Besar & Yang di‑Pertuan Besar tidak boleh menyingkirkan Undang. Kuasa adat tidak boleh diserap/ambil alih oleh kerajaan negeri